Uluslararası Ticari Uyuşmazlıklarda Tahkim Neden Seçilir?

Farklı ülkelerde bulunan şirketler arasında yapılan ticari sözleşmelerde uyuşmazlık çıktığında ilk sorun çoğu zaman kimin haklı olduğundan önce uyuşmazlığın nerede ve hangi usulle çözüleceği olur. Taraflardan birinin kendi ülkesindeki mahkemeye başvurması diğer taraf açısından yabancı bir yargı sistemi, farklı bir dil ve kararın başka ülkede uygulanması gibi ek sorunlar yaratabilir.

Uluslararası tahkim bu noktada mahkemeye alternatif bir uyuşmazlık çözüm yolu olarak gündeme gelir. Taraflar, aralarındaki belirli uyuşmazlıkların devlet mahkemesi yerine bir veya birden fazla hakem tarafından karara bağlanmasını kabul edebilir. Ancak tahkimin kullanılabilmesi kural olarak tarafların bu konuda geçerli bir anlaşmasının bulunmasını gerektirir. Bu nedenle tahkim çoğu zaman uyuşmazlık çıktıktan sonra değil, ticari sözleşme kurulurken düşünülmesi gereken bir hukuki tercihtir.

Tahkim ile devlet mahkemesinde dava aynı şey midir?

Tahkim de taraflar arasındaki uyuşmazlığın bağlayıcı bir kararla çözülmesini amaçlar; ancak uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine tarafların anlaşmasıyla yetkilendirilen hakem veya hakem kurulu inceler.

Bu yapı, taraflara yargılama usulünün bazı unsurları üzerinde daha geniş bir belirleme alanı sağlayabilir. Uygulanacak tahkim kuralları, hakem sayısı, tahkim yeri ve yargılama dili gibi başlıklar tarafların anlaşmasında düzenlenebilir.

Bununla birlikte tahkim, tarafların bütün hukuk kurallarından bağımsız biçimde kendi özel yargı sistemlerini kurmaları anlamına gelmez. Tahkim anlaşmasının geçerliliği, uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığı, yargılamanın temel usul güvenceleri ve hakem kararının denetlenmesi gibi konularda ulusal hukuk kuralları önemini korur.

Dolayısıyla tahkimin özelliği hukukun dışında olması değil, uyuşmazlığın çözüm forumunun tarafların iradesiyle belirlenebilmesidir.

Uluslararası sözleşmelerde tahkim neden tercih edilebilir?

Sınır ötesi ticari ilişkilerde taraflardan hiçbiri diğer tarafın ülkesindeki mahkemelerde uyuşmazlık çözmek istemeyebilir. Tahkim, tarafların üçüncü ve daha nötr kabul ettikleri bir yerde uyuşmazlığı çözmelerine imkân sağlayabilir.

Bir başka avantaj, belirli teknik veya sektörel bilgi gerektiren uyuşmazlıklarda hakemlerin uzmanlıkları dikkate alınarak belirlenebilmesidir. İnşaat, enerji, uluslararası satış, ortaklık veya büyük yatırım sözleşmelerinde uyuşmazlığın hem hukuki hem ticari yönünü anlayabilecek bir hakem kurulunun oluşturulması taraflar açısından önem taşıyabilir.

Tahkim ayrıca usul konusunda belirli bir esneklik sağlayabilir. Ancak tahkimin her durumda daha hızlı, daha ucuz veya tamamen gizli olduğu varsayılmamalıdır. Çok taraflı, yüksek tutarlı veya kapsamlı delil incelemesi gerektiren tahkimler uzun sürebilir ve önemli maliyetler doğurabilir. Gizlilik bakımından da uygulanacak kurallar, tarafların anlaşması ve ilgili hukuk birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle tahkimin avantajı genel sloganlardan çok, ilgili sözleşmenin ihtiyaçlarına göre ölçülmelidir.

Tahkim şartı neden sözleşme imzalanırken düşünülmelidir?

Taraflar uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra da tahkime gitmek konusunda anlaşabilir. Ancak uyuşmazlık başladıktan sonra tarafların çözüm yöntemi konusunda yeni bir uzlaşmaya varması çoğu zaman daha zordur.

Sözleşme hazırlanırken tahkim şartının kurulması ise uyuşmazlık henüz yokken taraflara bu konuyu daha sakin biçimde düzenleme fırsatı verir.

İyi hazırlanmış bir tahkim şartında yalnız “uyuşmazlıklar tahkim yoluyla çözülecektir” demek her zaman yeterli olmayabilir. İlişkinin niteliğine göre;

• kurumsal mı yoksa ad hoc tahkim mi kullanılacağı,

• hangi tahkim kurallarının uygulanacağı,

• hakem sayısı,

• tahkim yeri,

• yargılama dili,

• sözleşmeye uygulanacak hukuk

gibi başlıkların düşünülmesi gerekebilir.

Özellikle tahkim yeri ile duruşmaların fiziksel olarak gerçekleştirileceği yer birbirine karıştırılmamalıdır. Tahkim yeri, yargılamanın hukuki bağlantısını ve tahkim sürecine ilişkin bazı önemli kuralları belirleyebilen teknik bir kavramdır.

Belirsiz bir tahkim maddesi ne tür sorunlar yaratabilir?

Tahkim şartının kötü hazırlanması, çözmesi amaçlanan uyuşmazlığın önüne yeni bir uyuşmazlık ekleyebilir.

Örneğin sözleşmede hangi tahkim kurumunun kastedildiğinin anlaşılmaması, birbirinden farklı kurumların kurallarına aynı anda atıf yapılması veya tahkim ile devlet mahkemelerine paralel ve çelişkili yetkiler verilmesi yetki tartışmalarına neden olabilir.

Benzer şekilde yalnız taraflardan birine tahkime veya mahkemeye gitme seçeneği tanıyan hükümler, uygulanacak hukuka göre ayrıca geçerlilik tartışması yaratabilir.

Uluslararası sözleşmelerde farklı dil versiyonları bulunuyorsa tahkim şartlarının birbirinden farklı çevrilmesi de ciddi bir risk oluşturur. İngilizce metinde tahkim öngörülürken başka dildeki sözleşmede mahkeme yetkisinin yazılması, uyuşmazlık çıktığında hangi hükmün geçerli olduğu konusunda yeni bir tartışma yaratabilir.

Bu nedenle tahkim şartı, sözleşmenin sonunda bulunan standart bir paragraf değil; uyuşmazlık çözüm sisteminin temel maddelerinden biri olarak ele alınmalıdır.

Tahkim yeri ile uygulanacak hukuk neden ayrı konulardır?

Uluslararası sözleşmelerde sık karıştırılan iki kavram, tahkim yeri ile sözleşmeye uygulanacak hukuktur.

Taraflar örneğin tahkim yerini bir ülkede belirlerken sözleşmenin esasına başka bir ülkenin hukukunun uygulanmasını kararlaştırabilir. Ayrıca tahkim kurumunun bulunduğu ülke de bunlardan farklı olabilir.

Bu nedenle sözleşmede yalnız “tahkim Londra’da yapılacaktır” veya “Türk hukuku uygulanacaktır” denilmesi, uyuşmazlık çözüm sisteminin bütün unsurlarını tek başına açıklamaz.

Tahkim yeri, tahkim yargılamasının hukuki çerçevesi ve hakem kararına yönelik bazı yargısal başvurular bakımından önem taşıyabilir. Sözleşmeye uygulanacak hukuk ise tarafların esas uyuşmazlıktaki hak ve borçlarının değerlendirilmesinde rol oynar.

Bu ayrımın sözleşme kurulurken bilinçli yapılması, uyuşmazlık çıktığında hangi hukuk sisteminin hangi konuda devreye gireceğine ilişkin belirsizliği azaltabilir.

Her ticari uyuşmazlık tahkime götürülebilir mi?

Tarafların tahkim konusunda anlaşması önemli olmakla birlikte, her uyuşmazlığın yalnız taraf iradesiyle tahkime bırakılabileceği söylenemez.

Uyuşmazlığın tahkime elverişli olması gerekir. Bazı hukuki konular kamu düzeni veya tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri haklarla bağlantılı olduğundan tahkim yoluyla çözülemeyebilir.

Bu nedenle geniş kapsamlı ticari sözleşmelerde tahkim şartı hazırlanırken yalnız tarafların tahkim istemesine değil, bu sözleşmeden doğabilecek uyuşmazlıkların niteliğine de bakılması gerekir.

Özellikle bir sözleşmenin hem tahkime elverişli ticari talepleri hem de farklı hukuki rejimlere tabi meseleleri aynı anda içerebildiği durumlarda uyuşmazlık çözüm maddesinin kapsamı daha dikkatli kurulmalıdır.

Hakem kararı başka ülkede nasıl sonuç doğurur?

Uluslararası tahkimin önemli yönlerinden biri, hakem kararlarının sınır ötesinde tanınması ve icrası için geliştirilmiş uluslararası hukuki çerçevedir. Türkiye de yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi bakımından önem taşıyan 1958 tarihli New York Sözleşmesi’ne taraftır.

Ancak bir hakem kararının başka ülkede bulunması, kararın orada hiçbir işlem yapılmadan doğrudan icra edileceği anlamına gelmez. Kararın uygulanmak istendiği ülkede ilgili tanıma veya tenfiz prosedürünün yürütülmesi gerekebilir.

Tahkim anlaşmasının geçersizliği, taraflardan birine savunma imkânının verilmemesi, hakem kurulunun yetkisini aşması veya kararın kamu düzeniyle çatışması gibi belirli itirazlar bu aşamada önem kazanabilir.

Dolayısıyla tahkim kararının uluslararası dolaşım kabiliyeti güçlü olmakla birlikte, icra aşamasının daha sözleşme hazırlanırken düşünülmesi gerekir. Borçlunun veya önemli malvarlığının hangi ülkelerde bulunduğu, tahkim şartının tasarımında pratik önem taşıyabilir.

Tahkim hangi durumda özellikle dikkatli planlanmalıdır?

Çok ülkeli şirket yapıları, büyük yatırım projeleri, distribütörlük ve acentelik ilişkileri, uluslararası mal satışları veya yüksek değerli uzun süreli sözleşmelerde tahkim maddesinin standart metin olarak bırakılması önemli risk yaratabilir.

Özellikle taraf sayısının fazla olduğu, birden fazla sözleşmenin birbirine bağlı bulunduğu veya ana sözleşme ile garanti, tedarik ve alt yüklenici sözleşmelerinin farklı uyuşmazlık çözüm hükümleri içerdiği yapılarda uyumsuzluk ortaya çıkabilir.

Aynı ticari projenin farklı sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların ayrı ülkelerde veya farklı tahkim kuralları altında görülmesi, maliyet ve karar tutarlılığı bakımından sorun yaratabilir.

Bu nedenle hukuki değerlendirme yalnız uyuşmazlık çıktıktan sonra hakem seçmek için değil, sözleşmeler arasındaki uyuşmazlık çözüm sistemini daha baştan uyumlu kurmak için de önemlidir.

Tahkim Tercihi Uyuşmazlıktan Önce Yapılan Stratejik Bir Seçimdir

Uluslararası tahkim, sınır ötesi ticari uyuşmazlıklarda taraflara nötr bir çözüm ortamı, belirli ölçüde usul esnekliği ve uzman hakem seçimi gibi imkânlar sağlayabilir. Ancak bu özellikler, tahkimin her sözleşme için otomatik olarak en iyi yol olduğu anlamına gelmez.

Uyuşmazlığın niteliği, tarafların bulunduğu ülkeler, tahkim maliyeti, tahkim yeri, uygulanacak hukuk ve olası kararın nerede icra edileceği birlikte düşünülmelidir.

Bu nedenle uluslararası sözleşmelerde asıl mesele yalnız “Tahkim mi, mahkeme mi?” sorusunu cevaplamak değildir. Daha önemli olan, seçilen uyuşmazlık çözüm yolunun sözleşmenin ticari yapısıyla gerçekten uyumlu olup olmadığını daha uyuşmazlık çıkmadan belirlemektir.