Evlat Edinme Sürecinde Hukuken Hangi Aşamalar Bulunur?

Evlat edinme, yalnızca bir çocuğu büyütmek isteyen kişi veya kişiler ile çocuğun ailesinin karşılıklı iradesiyle tamamlanabilen özel bir anlaşma değildir. Hukuken evlat edinme; belirli şartların gerçekleşmesini, gerekli rızaların bulunmasını, çocuğun durumunun değerlendirilmesini ve nihayetinde mahkeme kararını gerektiren bir aile hukuku kurumudur. Sürecin merkezinde ise yetişkinlerin beklentilerinden önce çocuğun yararı bulunur.

Türk Medeni Kanunu, bir küçüğün evlat edinilmesinin her durumda küçüğün yararına olmasını temel koşullardan biri olarak kabul eder. Bunun yanında evlat edinen kişi veya kişilerin durumu, çocuğun hukuki statüsü, gerekli rızalar, bakım ilişkisi ve mahkeme tarafından yapılacak araştırma da sürecin parçalarıdır. Bu nedenle evlat edinmede tek bir başvuru veya tek bir onay bütün işlemi kendiliğinden tamamlamaz.

Evlat Edinme Neden Özel Bir Anlaşma Sayılmaz?

Evlat edinme sonucunda çocuk ile evlat edinen arasında hukuken bir ebeveyn-çocuk ilişkisi kurulur. Böyle önemli ve kalıcı sonuçlar doğuran bir hukuki ilişkinin yalnızca tarafların kendi aralarında düzenleyecekleri bir belgeyle kurulması mümkün değildir.

Türk Medeni Kanunu'na göre evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla kurulur. Mahkemenin görevi yalnızca sunulan belgeleri şeklen incelemek de değildir. Evlat edinmeye ilişkin önemli koşulların kapsamlı biçimde araştırılması, evlat edinen ile evlat edinilenin dinlenmesi ve gerektiğinde uzman görüşlerinin alınması öngörülmektedir.

Bu yapı, evlat edinmenin neden yalnızca yetişkinlerin “istemesi” üzerinden değerlendirilmediğini de açıklar. Bir kişinin çocuk sahibi olma isteği veya biyolojik ailenin belirli bir yöndeki iradesi önemli olabilir; ancak hukuki değerlendirme bunlarla sınırlı değildir.

İlk Aşamada Evlat Edinme Koşulları Değerlendirilir

Evlat edinmek isteyen kişinin veya eşlerin öncelikle kanunda aranan temel şartları taşıyıp taşımadığı değerlendirilir. Birlikte evlat edinmede kural olarak eşlerin birlikte hareket etmesi gerekir. Evli olmayan kişiler birlikte evlat edinemez. Evli olmayan bir kişinin tek başına evlat edinmesinde ise kanunda belirlenen yaş koşulu aranır.

Küçüklerin evlat edinilmesinde ayrıca evlat edinilen ile evlat edinen arasında en az on sekiz yaş fark bulunması gerekir. Birlikte evlat edinmek isteyen eşler bakımından evlilik süresi ve yaşa ilişkin özel koşullar da bulunmaktadır. Eşlerden birinin diğer eşin çocuğunu evlat edinmesi gibi durumlarda ise farklı hükümler devreye girebilir.

Bu nedenle “evlat edinme şartları” tek bir kontrol listesinden ibaret değildir. Evli çiftlerin birlikte evlat edinmesi, bir kişinin tek başına evlat edinmesi, eşin çocuğunun evlat edinilmesi veya ergin bir kişinin evlat edinilmesi aynı hukuki çerçevede değerlendirilmez.

Başvuru ve Sosyal İnceleme Süreci Nasıl İşler?

Türkiye'de yaşayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları bakımından, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının evlat edinme hizmetleri kapsamında ilk başvuru yerleşim yerindeki Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne veya ilk başvuru için e-Devlet üzerinden yapılabilmektedir. Yurt dışında yaşayan kişiler veya yabancılık unsuru bulunan işlemlerde ise farklı makamlar ve ülkelerarası evlat edinmeye ilişkin kurallar gündeme gelebilir.

Özellikle kurum aracılığıyla yürütülen süreçlerde başvurunun ardından yalnızca belgeler incelenmez. Uygun görülmesi hâlinde sosyal inceleme süreci başlatılarak başvuran kişinin veya eşlerin evlat edinilecek çocuk açısından uygun ebeveynlik koşullarına sahip olup olmadığı değerlendirilir. Bu inceleme ev, sosyal çevre veya iş çevresi gibi farklı alanları kapsayabilir.

Buradaki amaç yalnızca ekonomik imkânları ölçmek değildir. Evlat edinme, bir çocuğun uzun vadeli bakımını, eğitimini, aile ilişkilerini ve gelişimini doğrudan etkilediğinden değerlendirme de doğal olarak çok boyutludur.

Çocuğun ve Biyolojik Anne Babanın Rızası Neden Önemlidir?

Evlat edinme sürecinde rıza konusu en dikkatle değerlendirilmesi gereken alanlardan biridir. Ayırt etme gücüne sahip olan küçük, kural olarak kendi rızası olmadan evlat edinilemez. Vesayet altında bulunan çocuklarda ise ayrıca ilgili vesayet makamlarının izni gündeme gelir.

Kural olarak küçüğün anne ve babasının da evlat edinmeye rıza göstermesi gerekir. Ancak bu rızanın herhangi bir zamanda ve herhangi bir biçimde verilmesi yeterli değildir. Kanunda rızanın mahkeme önünde açıklanmasına ilişkin usul düzenlenmiş; ayrıca doğumdan itibaren belirli bir süre geçmeden rıza verilmesi engellenmiştir.

Türk Medeni Kanunu'na göre anne ve babanın rızası çocuğun doğumundan itibaren altı hafta geçmeden verilemez. Verilen rızanın belirli süre içinde geri alınabilmesine ilişkin hükümler de bulunmaktadır. Bunun yanında anne veya babanın kim olduğunun ya da uzun süredir nerede bulunduğunun bilinmemesi veya çocuğa karşı özen yükümlülüğünün yeterince yerine getirilmemesi gibi kanunda düzenlenen bazı durumlarda rızanın aranıp aranmayacağı ayrıca hukuki değerlendirmeye konu olabilir.

Dolayısıyla biyolojik anne veya babanın rızasının bulunmaması, sürecin her durumda otomatik olarak sona ereceği anlamına gelmediği gibi, rıza gerekliliğinin taraflarca kendiliğinden göz ardı edilebileceği anlamına da gelmez.

Bir Yıllık Bakım Süreci Neden Bulunur?

Küçüklerin evlat edinilmesinde dikkat çeken şartlardan biri, küçüğün evlat edinen tarafından en az bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmasıdır. Bu süre, evlat edinmenin yalnızca teorik bir aile kurma isteğine değil, fiilen gelişen bakım ve ebeveynlik ilişkisine dayanmasını sağlayan önemli unsurlardan biridir.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının yürüttüğü süreçte geçici bakım sözleşmesiyle birlikte bir yıllık evlat edinme öncesi bakım ve izleme dönemi başlayabilir. Bu dönemde çocuğun bakım ve eğitimi ilgili il müdürlüğünün denetimi altında üstlenilir ve süreç izlenir. Bakanlık ayrıca küçüklerin evlat edinilmesinde bir yıllık bakım koşulu gerçekleşmeden evlat edinme davasının açılamayacağını belirtmektedir.

Bu nedenle bir çocuğun aile yanına yerleştirilmesi ile hukuken evlat edinilmiş olması aynı şey değildir. Geçici bakım, izleme ve nihai mahkeme kararı birbirinden ayrılması gereken aşamalardır.

Mahkeme Kararıyla Hangi Değerlendirme Yapılır?

Evlat edinmenin hukuki olarak tamamlanabilmesi için mahkeme kararı gerekir. Mahkeme, koşulların yalnızca belge üzerinde bulunup bulunmadığını değil, evlat edinmenin bütün şartlarını kapsamlı biçimde değerlendirir.

Kanunda; tarafların kişilikleri ve sağlık durumları, aralarındaki ilişkiler, ekonomik koşullar, evlat edinenin eğitim ve bakım kapasitesi, evlat edinmeye yönelten nedenler, aile ilişkileri ve bakım sürecindeki gelişmeler gibi unsurların araştırılması öngörülür. Evlat edinen kişinin altsoyu bulunuyorsa onların evlat edinmeye ilişkin tutum ve düşünceleri de değerlendirmeye dahil edilebilir.

Bu araştırmanın sonunda mahkeme gerekli hukuki koşulların oluştuğu kanaatine varırsa karar verir ve evlatlık ilişkisi mahkeme kararıyla kurulmuş olur.

Hangi Durumlarda Hukuki Değerlendirme Daha Kritik Hâle Gelir?

Her evlat edinme dosyasının yapısı aynı değildir. Özellikle anne veya babanın rızasının bulunmadığı ya da tartışmalı olduğu durumlarda, çocuğun vesayet altında bulunmasında, eşin çocuğunun evlat edinilmesinde, taraflardan birinin yabancı olması veya yurt dışında yaşaması hâlinde ve çocuğun hukuki statüsüne ilişkin belirsizliklerde süreç daha fazla hukuki inceleme gerektirebilir.

Benzer şekilde, hangi mahkemenin yetkili olduğu, hangi rızaların gerektiği, mevcut rızanın hukuken geçerli olup olmadığı veya belirli bir evlat edinme türünün hangi koşullara tabi olduğu somut olayın özelliklerine göre değişebilir. Bu noktalar, genel bilgilendirmeden ziyade dosyanın belgeleri ve tarafların hukuki durumuyla birlikte değerlendirilmesi gereken alanlardır.

Evlat Edinmede Merkezde Çocuğun Hukuki Yararı Vardır

Evlat edinme sürecinin farklı aşamalara ayrılması ilk bakışta ayrıntılı bir bürokratik yapı gibi görünebilir. Oysa bu mekanizmanın temelinde, yeni bir aile bağının yalnızca yetişkinlerin iradesiyle değil, çocuğun yararı ve hukuki güvenliği gözetilerek kurulması düşüncesi bulunur.

Başvuru, sosyal inceleme, gerekli rızalar, bakım ve izleme dönemi ile mahkeme araştırması birbirini tamamlayan aşamalardır. Bu nedenle evlat edinme, tek bir imza veya tarafların kendi aralarında vardıkları anlaşmayla değil; hukuki, sosyal ve yargısal değerlendirmelerin birlikte yürütüldüğü kapsamlı bir süreç sonunda gerçekleşir.